ایده یابی و ایده پردازی در کار خلاقه | دکتر علیرضا رضوانی

بسیاری از معماران جوان، بارها دشواری هایی در مورد چگونگی کسب ایده در طراحی و ناتوانی در این زمینه را، در فرایند طراحی چه در کارهای دانشگاهی و چه در محیط حرفه ای مطرح کرده اند.

مسئله آن بوده که چگونه می توان مسیری مطمئن و کارآمد و با نظم بیشتر برای  تدارک "ایده" و "کانسپت" درطراحی اختیار نمود.

به گمانم این دغدغه ی بسیاری ازجمله معماران با تجربه در تولید کار خلاقه نیز باشد.

نظرات داده شده در زمینه خلاقیت و ایده پردازی، چه از سوی روانشناسان آموزشی و چه روش شناسان طراحی و طراحان، سویه های مختلفی دارد و برخی خلاقیت و تبلور ایده های ناب را ناخوداگاه و حتی فعلی ماوراالطبیعه می دانند.

آنتونیادیس در بوطیقای معماری ، می نویسد:  برخی از نخبگان معماری در پاسخ به چيستی خلاقيت سكوت می كنند چرا كه خلاقيت به نظر ايشان امری مقدس است كه ترجيح می دهند راجع به آن صحبت نكنند.

فرانك لويد رايت تصور خلاق را "نور انسانی در نوع بشر" خوانده است و موجودات خلاق را منتسب به خدايان دانسته است. آلتو نيز پاسخی به اين سوال نداده است و همچون سيبليوس آهنگ ساز که صحبت در مورد موسیقی را اشتباه دانسته، معماری را نیز چنین می داند و لكوربوزيه نیز معتقد بود که هنرمند نباید لب به سخن بگشايد و خویشتن را فاش کند ! با وجود چنين ديدگاهی در نزد اين معماران برجسته بررسی روند كار آنها نشان از واقعيتهای ديگری دارد.

مطالعات دانيل پائولی(Daniele Pauly نويسنده و معمار معاصر لهستانی) بر روی نحوه عملكرد لكوربوزيه نشان داد كه خلق اين آثار اتفاقی، لحظه ای و تصادفی نبوده اند بلكه حاصل تلاشهای مداوم و در زمانی طولانی هستند.

آنتونیادیس تاکید می کند که اگر می خواهيد خلاق باشيد بايد در زمينه های گوناگونی، برخی هنری محض و برخی عقلایی و علمی (فن آوری، سازه و مصالح ، اقتصاد و غیره)  خلاقیت داشته باشيد. معماری حتی در معنوی ترين شكل خود هنری كاربردی است. معماری نمی تواند از حيطه عمل گرايی خارج گردد و به هنری خالص، تك بعدی، جزم و صرفا شكل گرا تبديل شود و حاصل ايده هايی "لحظه ای"، "جرقه استثنايی"، "الهام آسمانی" و "فرد گرايی" نیست.

با این مقدمه و در جهت پاسخ به مسئله مطرح شده، متکی به تحقیق چند دهه بر روش شناسی طراحی و مقاله ارائه شده در اولین کنفرانس روش تحقیق در معماری، دو روش "شهودی" و "خلاقه سیستمی" را برای طراحی خلاقه تشریح کرده ام که بیشتر در خصوص آن خواهم نوشت (رجوع کنید به "هفت روش کلان فرایند طراحی"، ۱۳۹۳) با این وجود پاسخ های ساده تری نیز مطرح می شوند.

در دانشگاه در برخی موارد اساتید توصیه به رجوع به نمونه ها و آثاری می کنند که ویژگی ها و ایده های قابل توجه دارند تا زمینه ای باشد بر تبلور ایده، لیکن این کار غالبا منجر به کپی برداری می شود که البته در محیط آموزشی می تواند مسئله ای نباشد و یا حتی تمرینی مناسب تلقی گردد.

با این وجود یک طراح حرفه ای قادر است ازشاخصه های برجسته آثار معماری و شهری، ایده ای منطبق بر طرح و شرایط پروژه خود اخذ کند و به عبارت دیگر آن را از آن خود کند.

با این وجود برخی صاحب نظران ایجاد شرایط مناسب ایده پردازی را علاوه بر سایت و نیاز کاربران به عنوان اصلی ترین بستر تبلور ایده،  با مطالعه و مواجهه با عناصر طبیعی و مصنوع غیر معماری و آثار هنری و از این دست نیز میسر می دانند؛ "موجودات طبیعی" زنده و یا بی جان و از "نقاشی" و "عکس" گرفته تا "مجسمه" و یا حتی "داستان" و "موسیقی".

بی گمان به این دلیل است که طراحان باید نه تنها قدرت حواس و به خصوص حس بصر را تقویت کنند بلکه دیدن آثار هنری و حضور در طبیعت را نیز تجربه کنند و این خود دلیلی بر معرفی آثار برجسته و خاص هنری چون نقاشی، عکس و حتی آثار صنعتی در آموزش معماری و توصیه به تعامل با طبیعت در آموزش و حرفه است.

از طرفی یادآور می شوم که توانایی طراح در انتخاب بجای ایده در انطباق با موضوع و زمینه پروژه، حائز اهمیت است؛ به عبارت دیگر باید در انتخاب ایده دقت کرد زیرا در بسیاری موارد شاهد تاثیر نامطلوب گزینش ایده نامناسب در کارهای طراحان هستیم، به این معنی که ایده به جای آنکه موجب تقویت طرح شده باشد آن را تضعیف کرده است.

اگر چه در برخی موارد ایده ها با نادیده گرفتن بعضی اصول و معیارهای موجود، حاصل می شوند و می توان در مورد ایده های خاص و با ارزش، این ناهماهنگی را پذیرفت لیکن لازم است نوعی موازنه معقول در این زمینه حاصل شود.

توجه به این مطلب لازم است که بسیاری از ایده ها حاصل توسعه مبانی، اصول و معیارهای موجود هستند و نه ساختار شکنی.

مطلب آخر اینکه در فرایند تولید یک اثر ، ممکن است با تمام این اقدامات و تدابیر در جهت تولید کار خلاقه، ایده برجسته حاصل نشود که به نظر در اکثر موارد مشکلی نیست، زیرا همه آثار الزاما دارای ایده های جدید و خاص نیستند و بدون آن می توانند اثری مطلوب و با ارزش تلقی گردند.

(علیرضا رضوانی , فروردین ۱۳۹۶)